Osmanlı Dünyasında Dergahlar ve Sosyal Hayat

Osmanlılarda din ve kültür hayatının üç önemli kurumu vardır: Cami, medrese, tekke. Gördükleri hizmetler bazen kesişir, bazen ayrılır. Camiler genel olarak Müslümanların din ve ibadet hayatına, medreseler talim ve terbiye hayatına hizmet verirken tekkeler, zaviyeler ve dergâhlar tasavvufî eğitime tahsis edilen kurumlardır. Tekkelerin hizmetleri yaygınlaştıkça  toplumun diğer kesimlerine de ulaşmış, etki alanı iktisadî hayattan askerî hayata kadar uzanmıştır. Ahilik/fütüvvet teşkilatı tekke atmosferinden etkilendiği gibi Yeniçeri ordusu ile Bektaşilik arasında güçlü bir bağ kurulmuştur. "Tekkeyi bekleyen çorbayı içer" atasözünde olduğu gibi dergâhlar bulundukları mahallenin sosyal güvenlik kurumudur aynı zamanda. Zaviyeler toplumla bütünleştikçe vakıf imkânları da büyümüş, dolayısıyla hizmet alanları genişlemiştir. Bazı sufiler zaman zaman devletin "kırmızı çizgileri" ile ters düştüğü için sıkıntılı durumlar ortaya çıktıysa da fotoğrafın bütününe bakıldığında bu tip dervişlerin sayısının az olduğu görülür. Osmanlı tarihi itibariyle tekkelerin gördüğü son büyük görev İstiklâl Harbi yıllarında olmuştur.

BIO:

İstanbul İmam Hatip Okulu'nu 1970, Kayseri Yüksek İslâm Enstitüsü'nü 1974 yılında tamamladı. Şebinkarahisar ve İspir liselerinde öğretmenlik yaptı. 1977 yılında Bursa Yüksek İslâm Enstitüsü'nde Tasavvuf Tarihi asistanı oldu. “İbn Teymiye’ye Göre İbn Arabî” başlıklı teziyle doktorasını tamamladı (1983). Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nden 2018 tarihinde emekli oldu. Araştırmalarını tasavvuf ve tarikatlar tarihi ve Bursa kültür tarihi üzerinde yoğunlaştıran Prof. Dr. Mustafa Kara’nın başlıca yayınları arasında Din, Hayat, Sanat Açısından Tekkeler ve Zaviyeler (1977), Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi (1985), Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler (1990), Niyazi-i Mısri (1994), Eşrefoğlu Rumi (1995), Metinlerle Günümüz Tasavvuf Hareketleri (1839-2000) (2002), Metinlerle Osmanlıda Tasavvuf ve Tarikatlar (2004), Dervişin Hayatı, Sufinin Kelamı: Hal Tercümeleri, Tarikatlar, Istılahlar (2005), Türk Tasavvuf Tarihi Araştırmaları: Tarikatlar, Tekkeler, Şeyhler (2005), Bursa’da Kırklar Meclisi (2011), Buhara, Bursa, Bosna (2012),  Tasavvuf Kültürü (2019), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Derviş, Tekke ve Hüzün (2019) gibi telif kitaplar ve Tasavvufi hayat : Usûlu aşere, Risâle ile’l-hâim, Fevâihu’l-cemâl (1980), Tasavvufi Hikmetler: Hikem-i Ataiyye (1990), Vahdet-i Vücud ve İbn Arabi - İsmail Fenni Ertuğrul (1991), Bursa Dergâhları: Yâdigâr-ı Şemsî (Kadir Atlansoy ile birlikte, 1997), Niyazî-i Mısrî’nin İzinde Bir Ömür Seyahat: Dildâr-ı Şemsî (Yusuf Kabakçı ile birlikte, 2010), Miraciyye ve Bursalı Safiye Hanım Vakfiyesi (2014) gibi metin neşir ve incelemeleri yer almaktadır.